Quy định điều kiện kinh doanh xuất khẩu gạo

Mục tiêu chính sách không thành

SGTT.VN - Trước khi nghị định 109 về kinh doanh xuất khẩu gạo (quy định về điều kiện kinh doanh) được triển khai, các dự đoán cho rằng số lượng doanh nghiệp được phép xuất khẩu gạo sẽ giảm mạnh, cuộc chơi chỉ còn những doanh nghiệp đủ năng lực, loại bỏ những doanh nghiệp nhỏ lẻ vốn được coi như những tác nhân gây rối loạn thị trường nội địa và bán phá giá gạo Việt Nam trên trường quốc tế.

Thời điểm hiện nay, có tới 130 doanh nghiệp được cấp phép xuất khẩu gạo. Ảnh: L.Q.N

Song, đến thời điểm hiện nay, sau khi nghị định này có hiệu lực được 19 ngày, tới 130 doanh nghiệp được cấp phép xuất khẩu gạo, một con số vượt ngoài mọi dự tính của những người chấp bút nó, các doanh nghiệp ngành gạo và cả các nhà nghiên cứu.

Con số này có lớn quá không đối với một sân chơi xuất khẩu gạo với doanh thu xuất khẩu hàng năm trên 3 tỉ USD? Chưa có một phân tích đáng tin cậy nào chỉ ra con số doanh nghiệp là bao nhiêu thì đem lại mức lợi nhuận chấp nhận được và hiệu quả dài hạn cho ngành lúa gạo Việt Nam.

Trong khi đó, lãnh đạo hiệp hội Lương thực Việt Nam (VFA) tỏ ra lo ngại với dung lượng thị trường có hạn, quá nhiều doanh nghiệp tham gia sẽ trở nên quá tải, đẩy chi phí lên cao và làm giảm lợi nhuận doanh nghiệp trong ngành.

Miếng bánh chia nhỏ

Đứng trên góc độ hiệu quả ngành thì việc có nhiều doanh nghiệp gia nhập ngành sẽ thúc đẩy cạnh tranh mạnh hơn, tăng cường đổi mới công nghệ, tăng giá thu mua nguyên liệu, đem lại lợi ích lớn hơn cho người nông dân, đẩy mạnh tìm kiếm thị trường xuất khẩu thương mại. Lập luận này có vẻ hợp lý trên phương diện dài hạn và trong điều kiện của một thị trường cạnh tranh hoàn hảo.

Sự gia nhập ngành càng nhiều càng chứng tỏ ngành có độ hấp dẫn càng lớn, đem lại lợi nhuận kỳ vọng cao. Trong số 130 doanh nghiệp được cấp phép nói trên, có đến 29 doanh nghiệp chưa bao giờ xuất khẩu gạo, trong số này có cả các doanh nghiệp kinh doanh bất động sản và chứng khoán. Có thể con số sẽ không dừng ở đây mà tiếp tục tăng thêm nữa. Sự kiện này có phải là điều chứng tỏ ngày mà giới tài chính “lấn sân” ngành gạo đã điểm? Dường như, xuất khẩu gạo đã giành được sự quan tâm đặc biệt, không chỉ ở con số doanh thu xuất khẩu hàng năm mà cả ở xu hướng giá lương thực toàn cầu tăng trong những năm qua và được dự báo còn tăng trong tương lai.

Có dễ ăn?

Miếng bánh này có dễ ăn như nhiều nhà đầu tư kỳ vọng? Đang bắt đầu có những thông tin cho thấy một loạt doanh nghiệp cung ứng xuất khẩu gạo ở miền Tây thua lỗ và phá sản. Đây chỉ là thông tin bề nổi mà giới kinh doanh gạo đã biết được từ lâu. Vì sao những doanh nghiệp cung ứng xuất khẩu đã tồn tại trong ngành trên dưới 20 năm, kể từ khi Việt Nam mở cửa và xuất khẩu gạo ra thị trường thế giới vẫn thất bại? Những sự kiện này chứng tỏ thị trường khắc nghiệt đã loại ra khỏi cuộc chơi ngay cả “những người lành nghề”. Những doanh nghiệp trong ngành đều đang trải nghiệm một năm kinh doanh rất không thuận lợi. Những kỳ vọng của giá xuất khẩu đi lên, đã bị những rủi ro của cú sốc giá nguyên liệu hay áp lực lãi suất làm triệt tiêu lợi nhuận và thua lỗ. Những khó khăn này mới chỉ cho thấy một số ít những trở ngại mang tính thời điểm trong rất nhiều thách thức mà doanh nghiệp trong ngành phải đối mặt.

Cũng cần lưu ý thêm ngành xuất khẩu gạo lại là một ngành kinh doanh có điều kiện chứ không phải một ngành kinh doanh cạnh tranh bình đẳng, với nhiều mục tiêu cùng gánh trên vai và trong nhiều thời điểm là mâu thuẫn nhau, đó là đem lại lợi nhuận cho doanh nghiệp, đảm bảo lãi cho người nông dân, giữ vững an ninh lương thực quốc gia, đảm bảo giá nội địa ổn định, kiềm chế lạm phát. Đặc thù này cũng hàm ý những rủi ro về mặt chính sách trong điều tiết thị trường, làm cho kinh doanh trong lĩnh vực này không phải luôn thuận buồm xuôi gió.

Nghị định 109 đang đi theo hướng vượt ra ngoài sự kỳ vọng của các doanh nghiệp lớn trong ngành gạo: muốn có một sân chơi chỉ một số ít người có năng lực đầy đủ tham gia. Song rất có nhiều khả năng, cuộc chơi sắp tới của ngành gạo cũng không đem lại kỳ vọng lợi nhuận cho các doanh nghiệp ngoài ngành. Tuy nhiên, có lẽ trước khi đi đến một sự vỡ mộng các kỳ vọng của giới đầu tư, ngành xuất khẩu gạo sẽ chứng kiến rất nhiều xáo trộn và biến động không thể tiên liệu được.

Phạm Quang Diệu