Kênh rạch ở TP.HCM

Công nghiệp huỷ diệt môi trường

Giống như nhiều đô thị ở miền Nam, hệ thống kênh rạch ở Sài Gòn không chỉ tăng thêm vẻ đẹp cho cảnh quan, tạo độ thông gió đô thị, phục vụ giao thông đường thuỷ mà còn giữ vai trò quan trọng trong việc tiêu thoát nước…

Tuy nhiên hệ thống kênh rạch này đã lùi vào lịch sử, không ít con kênh đã mất dấu, số còn lại đang ngắc ngoải chờ… chôn.

Sông lấp thành đường

Phần lớn kênh rạch của Sài Gòn năm xưa nay chỉ còn là địa danh, trong số này có kênh Hàng Bàng. Theo ký ức của nhiều người, cách nay hơn 30 năm, kênh Hàng Bàng là thuỷ đạo dành cho ghe thuyền từ miền Tây Nam bộ lên Sài Gòn buôn bán và ngược lại. Hồi đó, nước kênh trong vắt. Mùa hè, kênh Hàng Bàng là chỗ cho trẻ con tung tăng bơi lội. Bây giờ, kênh Hàng Bàng chỉ còn một vài đoạn đã cạn nước, được phủ kín bằng rác, uế khí nồng nặc. Những đoạn còn lại đã trở thành đường sau  quá trình "lấn chiếm kênh rạch"… thành công. Vì nhiều lý do, một số công trình "lấn chiếm kênh rạch" được các cơ quan quản lý đô thị chính thức thừa nhận bằng cách đặt cống, biến một số đoạn kênh thành những con hẻm bê tông.

Tuy chưa được "chôn" như kênh Hàng Bàng nhưng kênh Cầu Mé trên địa bàn quận 11 cũng đang ngắc ngoải. Theo sử sách, con kênh từng được sử dụng làm thuỷ lộ chuyên chở vật liệu xây dựng, trùng tu chùa Giác Viên - một di tích văn hoá quốc gia - nay chỉ còn là rãnh nước đen ngòm. Trừ cư dân tại chỗ, ít có ai dám nán lại để thở tại nơi này. Tuy đã được nạo vét song nhiều đoạn kênh Cầu Mé vẫn ngập ngụa rác đủ loại… Dân cư quanh khu vực bảo đó là "thành tựu" nhãn tiền của các cơ sở sản xuất đặt tại đây. Ông Sáu Tỏ - một người dân sống trên địa bàn phường 3,  quận 11 kể: "Trước đây, sống cặp hai bên bờ kênh là những xóm lao động kiếm sống chủ yếu bằng nghề làm mướn. Sau đó, có một số người đến mua đất, dựng xưởng nhuộm, xưởng cơ khí, tổ chức vựa thu mua ve chai,… Từ khi tất cả rác, nước thải của các cơ sở này tuồn hết xuống kênh, kênh bắt đầu bị ô nhiễm càng ngày càng nặng. Dần dần, lòng kênh càng ngày càng hẹp, ô nhiễm ngày càng trầm trọng. Giờ hết cứu nổi rồi…".

Dời ô nhiễm ra ngoại thành

Cách nay năm năm, UBND TP.HCM đã triển khai kế hoạch di dời các cơ sở sản xuất vốn là tác nhân gây ô nhiễm môi trường khu vực nội thành ra ngoại thành, kể cả tập trung vào các khu công nghiệp. Tuy nhiên đây lại là lý do khiến mức độ ô nhiễm của các con kênh ở ngoại thành trở nên hết sức đáng ngại. Gần như tất cả các cơ sở công nghiệp đều được xây dựng cặp những con kênh để thoát nước thải.

Anh Trần Văn Thành, có nhà cách kênh Trần Quang Cơ - tuyến kênh có nhiều đoạn là địa giới hành chính giữa quận 12 và huyện Hóc Môn - khoảng 50 mét, kể: "Cách đây mới chừng ba năm, dân vùng này còn dùng nước kênh để tắm rửa, giặt giũ. Mùa mưa, cá nổi đầy kênh. Vậy mà bây giờ thì như vầy. Có cho tiền cũng chẳng ai dám lội xuống  nữa…". Ngay cả nguồn nước ngầm phục vụ sinh hoạt cũng bị nhiễm bẩn nên mùi rất hôi, không ai có thể sử dụng… Kênh Trần Quang Cơ không chỉ ô nhiễm vì nguồn nước thải của những DN xây dựng cặp bờ kênh, mà còn vì các DN nằm trong khu công nghiệp Quang Trung cũng  xả nước thải ra kênh. Ngay bên cạnh công ty T&M - chuyên wash quần áo - là một tuyến ống thoát nước gần như lộ thiên được dẫn thẳng ra kênh Trần Quang Cơ. Nếu lần theo tuyến ống này đến cửa xả, ai cũng có thể thấy dòng nước đen ngòm, sặc mùi hoá chất ào ạt đổ vào lòng kênh…

Một con kênh khác đang héo mòn vì nước thải công nghiệp là kênh Ba Bò nằm trên địa bàn quận Thủ Đức. Con kênh này từng được đào để tưới tiêu, phục vụ nhu cầu phát triển nông nghiệp địa phương. Tuy nhiên kể từ khi kênh Ba Bò trở thành tuyến nhận nước thải  của một số khu công nghiệp ở TP.HCM (như: Linh Trung 2, Bình Chiểu) và của tỉnh Bình Dương, nước kênh đã biến thành đen kịt, không loại thuỷ sinh vật nào còn tồn tại. 

Tuy TP.HCM đã có một số nỗ lực cải tạo một vài con kênh như Tham Lương bằng cách nạo vét, làm bờ kè nhưng từ khi khu vực này có thêm khu công nghiệp Tân Bình, nước kênh Tham Lương tiếp tục đen kịt, tiếp tục hôi thối. Mỗi khi nước ròng, những mảng dầu vẫn bám đầy hai bên bờ kè công khai thách thức ước vọng được thở hít không khí trong lành của cư dân vùng này.

Làm thế nào để tiến trình "công nghiệp hoá" không thủ tiêu môi trường sống? Câu trả lời đã có từ lâu, thế nhưng việc kiểm soát quá trình xử lý chất thải công nghiệp nói chung và nước thải nói riêng vẫn như "đánh trống bỏ dùi". Ô nhiễm đang lan rộng từ nội thành ra ngoại thành và "phát triển bền vững" hình như chỉ mới là khẩu hiệu!